मुद्राशास्त्र

मुद्रा
कृती – तर्जनी आणि अंगठा या दोन्हींची वरची टोके किंचित दाब देऊन जुळवावी आणि बाकीची बोटे सरळ अवस्थेत ठेवावी. ही मुद्रा कमीतकमी 15 मिनीटे करावी. अंगठा अग्नीतत्त्वाचे तर तर्जनी वायूत्त्वाचे प्रतिनिधित्व करते. मनाचा चंचलपणा वायू दर्शवितो. अंगठा बुद्धीचा केंद्र मानले जाते. त्यामुळे अंगठा व तर्जनी या बोटांची टोके जुळवली असता, वायूतत्त्व आणि अग्नीतत्त्व एकत्र आल्याने मनःशांती लाभते. मेंदू आणि स्नायू संस्थेवर उत्तम परिणाम होतो. लाभ: 1. स्नायू, नसा बळकट होतात. ऐच्छिक आणि अनैच्छिक स्नायूंवर ताबा मिळतो. 2. कंपवात, चेहर्याचा पक्षाघात, अर्धांगवायूसारख्या विकारांमध्ये चांगला फायदा होतो. 3. मन, भावनांवर सकारात्मक परिणाम होतो, त्यामुळे जाणिवा समृद्ध होतात. 4. पिट्यूटरी ग्रंथी सक्षम होतात, थायरॉईड ग्रंथींवर नियंत्रण येते. 5. अंतःस्रावी ग्रंथीची संपूर्ण रचना नियंत्रित होते. अंतःस्रावी ग्रंथींतून सरवणार्या स्रावातील बिघाडामुळे होणारे हायपोपिट्यूटॅरिझम (बुटकेपणा), हायपो थायरॉडिझम, मधुमेह इ. विकार ज्ञान मुद्रेमुळे बरे होतात. 6. वेड, हिस्टेरिया, मानसिक मरगळ, जडता, विस्मरण, निष्क्रियता, अस्वस्थता, भीती, न्यूनगंड आणि नैराश्यासारख्या मानसिक आजारांमध्ये हितकर 7. मेंदूला आघात होऊन हातापायात शैथिल्य आणि अनाकलनासारख्या आजारात उपयुक्त. 8. दृष्टिपटलाचा हास आणि दृष्टिक्षय बरा होऊ शकतो. 32 विरामय weiiness Center 9. निद्रानाश असल्यास शांत झोप येण्यासाठीही या मुद्रेचा फायदा होतो. 10. स्मरणशक्ती सुधारते, एकाग्रता वाढते. मेंदू ताजातवाना होतो. 11. ताण नष्ट होतो, राग शांत होतो. आनंदाची भावना निर्माण होते.

आकाश मुद्रा

कृती – मधलं बोट म्हणजे मध्यमा व अंगठा यांचा अग्रभाग जुळवावा व थोडा दाब द्यावा. बाकी सर्व बोटे सरळ ठेवावी. ही मुद्रा कितीही वेळ केली तरी चालते. मध्यमा आकाशतत्त्वाचे प्रतीक असल्याने शरीरातील आकाशतत्त्वाच्या असंतुलनामुळे होणारे रोग म्हणजे शरीर पोकळीतील भागांच्या आजारांवर या मुद्रेने परिणाम होतो. लाभ : 1. चयापचयामुळे निर्माण झालेले त्याज्य पदार्थ – उच्छ्वास, घाम, मल, मूत्र यांद्रारे बाहेर टाकून शरीर शुद्धीकरणास मदत होते. 2. अर्धशिशी किंवा कवटीच्या पोकळीमधील वेदना या मुद्रेमुळे दूर होतात. 3. कानातील आणि छातीतील संसर्गदोष, दमा इ. बरे होण्यास मदत होते. 4. हृदयविकारात होणार्या वेदना दूर करते, हृदयाच्या ठोक्यांचे नियमन करते, तसेच उच रक्तदाब नियंत्रित करते (यासाठी 45 मिनिटे ही मुद्रा करावी) (हृदय प्रसरण पावलेल्या व्यक्तींनी मात्र ही मुद्रा करू नये.) 5. ही मुद्रा ध्यानात मदत करते. भावना आणि विचार शुद्ध करते. 6. हाडांची कमजोरी दूर होते. हाडे बळकट होतात. 7. चालताना चढण चढ़ताना उतरताना शरीराचा तोल राखायचे काम ही मुद्रा करते. 8. जेटलॅगला प्रतिबंधित करते, विमान प्रवासावेळी ही मुद्रा करावी.
02 आकाश मुद्रा gif
03 पृथ्वी मुद्रा gif

पृथ्वी मुद्रा

कृती – अनामिका आणि अंगठा याची टोके जुळवून किंचित दाब द्यावा. बाकीची बोटे सहज सरळ ठेवावी. अंगठा अग्रीतत्त्वाचे तर अनामिका पृथ्वी त्त्वाचे प्रतिनिधित्व करते. पृथ्वीतत्वाचे अस्तित्त्व मुख्यत्वे हाडे, स्नायू, कुर्चा, त्वचा, चरबी इ.मध्ये असते. पृथ्वी मुद्रेमुळे शरीरास बळकटी मिळते. ही मुद्रा शरीरातील पृथ्वीत्त्व आणि अग्नीतत्त्व संतुलित करते. याला अग्निशामक मुद्राही म्हणतात लाभ: 1. जीवनशक्ती वाढवणारी मुद्रा. अशक्तपणा, शारीरिक तसेच मानसिक थकवा कमी होऊन आजार लवकर बरे होतात. सहनशक्ती वाढते. 2. हातापायांचा अधूपणा, अर्धांगवात यांसारख्या आजारांमध्ये कमजोर झालेल्या अवयवांत पुन्हा ताकद येते. 3. अस्थिवेष्टन झिजले असेल तर दुरुस्त होण्यास मदत होते. 4. हाड मोडल्यास हाडांची जुळणी लवकर होते. जखमा भरून येण्यास फायदेशीर. 5. वजन वाढते. 6. त्वचा निरोगी आणि कांतिमान होते. 7. कावीळ बरी होण्यास मदत होते. ৪. मलोत्सारणाचे कार्य सुरळीत पार पडते. 9. केस गळणे आणि अकाली केस पिकणे अशा आजारांवर या मुद्रांच्या मदतीने उपचार करता येतात. (पृथ्वी मुद्रा आणि त्यानंतर प्राण मुद्रा करावी)

वरुण मुद्रा

कृती – करंगळी व अंगठा यांची टोके जुळवून बाकीची तीन बोटे सहज सरळ ठेवावी. ही मुद्रा जलतत्त्वाचे प्रतीक आहे. त्यामुळे शरीरातील मलद्रव्य बाहेर टाकण्याच्या क्रियेसंबंधित इंद्रिये व्यवस्थित कार्यरत होऊन मलनिस्सारण चांगले होते. ही मुद्रा केव्हाही, कुठेही व कितीही काळ केली तरी चालते. लाभ : 1. डोळे कोरडे पडणे, कोरडा खोकला, पचनमार्ग शुष्क होणे या त्रासांवर गुणकारी ठरते. 2. कोरडी त्वचा, भेगा, भाजणे तसेच कोणतेही त्वचाविकार बरे होतात. 3. पित्त कमी होते, गेलेली तोंडाची चव येते. 4. मत्र विसर्जन व्यवस्थित होते. 5. वंगण कमी झाल्यामुळे निर्माण झालेली सांधेदुखी, हाडांची झीज भरून येते. 6. उपष्माघातामुळे आलेली बेशुद्धी, गुदमरल्यामुळे किंवा भीतीमुळे आलेली बेशुद्धी बरी होते. बेशुद्ध व्यक्तीच्या अंगठ्याची आणि करंगळीची टोके एकमेकांवर घासल्यास ती व्यक्ती लवकर शुद्धीवर येण्यास मदत होते. 7. तहान लागली आणि पाणी मिळण्यास वेळ असेल तर तोंडाची कोरड कमी होते. 8. रक्तशुद्धीसाठी फायदेशीर आहे. 9. गॅस्ट्रोसारख्या रोगात उपयुक्त.
04 वरुण मुद्रा gif

प्राण मुद्रा

पंचप्राणांपैकी प्राण हा वायू. छातीच्या भागात (स्वस्यंत्राखाली व डायफ्रामच्या वरील भाग) हा कार्यरत असतो. हृदय, फुप्फुसे यांना सक्रिय ठेवतो. श्वास आत घेणारी शक्ती. कृती – कनिष्ठिका आणि अनामिकांची टोके अंगठ्याच्या टोकाला जोडावी. आपले शरीर मुख्यत्वे पृथ्वी आणि जलाने व्यापलेले आहे. बोटांची टोके जोडून या तत्त्वांमध्ये समन्वय साधला जातो. पृथ्वी, जल आणि अग्नी एकत्र आल्यामुळे ही मुद्रा एक जोमदार ऊर्जाप्रवाह निर्माण करते. कोणत्याही विकारावर उपचार करताना इतर मुद्रांना प्राण मुद्रा मित्रासारखी मदत करते. लाभ : 1. जुनाट थकवा, अशक्तपणा, असहनशीलता दूर होते. प्रतिकारशक्ती वाढते. 2. मानसिक ताण, राग, अस्वस्थता, मत्सर, गर्व, चिडचिड दूर होते. 3. मूत्रविसर्जन करताना अडणे आणि दाह होणे. 4. आग होणारे लाल शुष्क डोळे, मोतीबिंदू, डोळ्यांच्या सर्व तक्रारी दूर होऊन डोळ्यांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी हितकर. 5. शुष्क लाल, दाह करणारी सुरकुतलेली त्वचा, पुरळ, लाल चट्टे पडणे, महारोग यांसाठी अत्यंत परिणामकारक. 6. रक्तवाहिन्यांतील अडथळे, अशुद्धता दूर होऊन रक्ताभिसरण सुधारते.

अपान मुद्रा

पंचप्राणांपैकी अपान हा वायू नाभीच्या खाली ओटीपोटाच्या भागात कार्यरत असतो. मोठे आतडे, मूत्रपिंड, गुदद्वार आणि जननेंद्रियांना ऊर्जा देतो. यामुळे शरीरातील त्याज्य पदार्थांचे उत्सर्जन होते. कृती – मध्यमा आणि अनामिकेचे टोक अंगठ्याला सली जोडून ही मुद्रा होते. मध्यमा म्हणजे आकाशतत्त्व अनामिका म्हणजे पृथ्वीतत्त्व आणि अंगठा म्हणजे अग्नीतत्त्व. या तीन तत्त्वांचा समन्वय येथे साधला जातो. लाभ : 1 अपान मुद्रेमुळे मल, मूत्र, रज/शुक्र, पोटातील वात विसर्जनाचा प्रवाह नियमित होतो. 2 पोटात दुखणे, उलट्या, उचक्या, अस्वस्थता यांसारख्या पोटाच्या तक्रारी नियंत्रित होतात. 3 दातांचे दुखणे थांबते. दातांचे आरोग्य टिकते. 4 मधुमेहाचा विकार या मुद्रेच्या सरावाने नियंत्रित होतो. (अपान मुद्रा आणि त्यानंतर प्राण मुद्रा करावी.)
Apan Mudra
Saman Mudra

समान / शांत मुद्रा

(सर्व इंद्रियांची कार्ये नीट चालण्यासाठी) पंचप्राणांपैकी समान हा वायू हृदय व नाभी यामध्ये कार्यरत असतो. यकृत, आतडे, स्वादुपिंड आणि पोट यांस ऊर्जा पुरवितो. पाचकप्रणाली सक्रिय करणे आणि नियंत्रित करणे, शारीरिकदृष्ट्या पोषक द्रव्याचे समाकलन आणि वितरण करणे ही याची मुख्य कार्ये आहेत. कृती – हाताच्या पाचही बोटांची टोके एकत्र जुळवावी व ती आकाशाच्या दिशेने करावी. यामुळे पंचत्त्वांचे संतुलन होते. लाभ : 1. मनातील क्रोध नष्ट होतो. मन शांत होते. 2. स्वादुपिंड, यकृत, प्लीहा यांची कार्ये सुरळीत झाल्याने पचनक्रिया चांगली राहते. 3. आतड्यांमधून पोषक द्रव्यांचे शोषण आणि वितरण सुरळीत झाल्यामुळे शरीराचे योग्य पोषण होते. सर्वसमावेशक आरोग्य मिळते. 4. दुखावलेल्या भागावर ही मुद्रा ठेवल्यास त्वरीत आराम मिळतो. लचक बरी होते. (ज्या भागात लचक भरली असेल, त्याच्या विरुद्ध हाताने वायू मुद्रा करावी आणि लचकलेल्या जागेवर समान मुद्रा करून ठेवावी.)

उदान मुद्रा

पंचप्राणांपैकी उदान हा वायू डोक्यापासून गळ्यापर्यंतच्या भागात कार्यरत असतो. येथे ऊर्जादेहातीलआज्ञा आणि विशुद्धी चक्राचे स्थान आहे. उदान वायू डोळे, जीभ, नाक आणि कान या ज्ञानेंद्रियांना आणि मनाला सक्रिय करतो. कृती – तर्जनीचे टोक हुलकेच दाब देऊन अंगठ्याच्या टोकावर जोडावे. मध्यमेचे टोक तर्जनीच्या नखावर ठेवावे. अनामिक आणि कनिष्ठिका सरळ ठेवावी. तर्जनी म्हणजे वायूतत्त्व, मध्यमा म्हणजे आकाशतत्त्व आणि अंगठा म्हणजे अग्रीतत्त्वाचे प्रतीक. मध्यमा तर्जनीवर ठेवल्यामुळे आकाश तत्त्वाने भारीत वायूतत्त्व अग्रीने उत्तेजित होऊन शरीरातील पोकळ अवयवांना कार्यक्षम करते. लाभ : 1. स्वर रज्जू म्हणजेच आवाजासाठी लाभदायक आहे. आवाजातील कंप किंवा घोगरेपणा जातो. 2. श्वसन संस्था आणि नाकाशी निगडित आजारांमध्ये जसे की वास न येणे, श्वसनास त्रास इ. मध्ये गुण येतो. 3. थायरॉईड ग्रंथीचे कार्य सुरळीत करते.
Udan Mudra
Vhyan Mudra

व्यान मुद्रा

पंचप्राणांपैकी व्यान हा वायू संपूर्ण शरीर व्यापून टाकतो. सर्व नसांमधून, धमन्यांमधून वाहणारा हा वायू संपूर्ण शरीराच्या हालचाली नियमित आणि नियंत्रित ठेवतो. शरीरातील व्यान वायूच्या गतीवर रक्तदाब अवलंबून असतो. कृती – तर्जनी आणि मध्यमेची टोके टोकाशी जोडून ही मुद्रा होते. अंगठ्याच्या वायू आणि आकाशतत्त्वातून वात निर्माण होतो असे आयुर्वेद सांगते. या मुद्रेमुळे शरीरातील वात संतुलित होतो. लाभ : 1. उच्च अथवा कमी रक्तदाब नियंत्रित आणि संतुलित होतो. 2. कोणत्याही गोष्टीसाठी पुढाकार न घेणे, उत्साह नसणे, विचारप्रक्रिया मंद होणे आणि आकलन न होणे इ. मानसिक विकारांना ही मुद्रा सुधारते. 3. ग्लानी किंवा अतिझोपेवर मात करता येते..

वायू मुद्रा

कृती – अंगठ्याच्या तळाला तर्जनीचे टोक ठेवावे आणि तर्जनीवर अंगठा हलकेच टेकवावा. बाकीची बोटे ताठ ठेवावीत. या मुद्रेमुळे शरीरातील अतिरिक्त वायूतत्त्वाचा नाश होतो. लाभः 1. शरीरातील वात जेव्हा एकाच भागात अडकतो, तेव्हा तिथे तीव्र वेदना होतात. अडकलेला वायू रक्ताभिसरणात अडथळे निर्माण करतो. वायू मुद्रेमुळे दाटलेला वायू मोकळा होतो. रक्ताभिसरण सुरळीत होऊन वेदना शमतात. 2. जेवणानंतर वाटणारी अस्वस्थता किंवा पोटात गुबारा धरणे यासारख्या व्याधी बऱ्या होतात. 3. कंपवात, अर्धागवायू, मानेचा स्पॉन्डिलिसिस, पाठ आणि पायातील वेदना आणि गुडघेदुखीसारख्या वायूदोषांवर, वायू मुद्रेच्या नियमित सरावाने मात करता येते. 4. संधिवातावर या मुद्रेच्या सरावाने उपचार करता येतो. (वायू मुद्रा त्यानंतर वरुण मुद्रा आणि शेवटी प्राण मुद्रा करावी.) 5. शरीरातील कोणत्याही भागातील बधिरपणा दूर होतो. (वायू मुद्रा आणि पाठोपाठ प्राण मुद्रा करावी.)
05 वायू मुद्रा gif
14 अपान वायू मुद्रा gif

अपान वायू मुद्रा

कोणाही व्यक्तीला हृदयविकाराचा झटका येण्यापासून वाचविणारी ही मुद्रा आहे. मरणोन्मुख व्यक्तीला नव- संजीवनी देणारी म्हणून तिला संजीवनी मुद्राही म्हणतात या मुद्रेचे परिणाम ताबडतोब दिसून येतात. कृती – अपानवायू मुद्रा हि नावाप्रमाणेच वायू मुद्रा आणि अपान मुद्रा या दोन मुद्रांचा मिलाफ आहे. अंगठ्याच्या तळाला तर्जनीचे टोक टेकवावे आणि मध्यमा आणि अनामिकेच्या टोकाला अंगठ्याचे टोक जोडावे. ही मुद्रा केली असता वायू मुद्रा आणि अपान मुद्रा या दोन्हींचाही एकत्रित लाभ होतो. शरीरात मुख्यत्वे छातीत दाटलेला वायू मुक्त होतो आणि हृदयाकडील रक्ताभिसरण सुरळीत होते. यामुळे वेदना त्वरीत नष्ट होतात आणि हलकेपणा येतो. लाभः 1. व्यक्तीला हृदयविकाराचा झटका येण्याची लक्षणे दिसू लागताच ही मुद्रा केली असता त्वरीत वेदनामुक्ती होते. पोटातील अतिरिक्त वायू कमी होतो. हृदयाचे स्नायू बलवान होऊन हृदयक्रिया सुधारते. (ही मुद्रा केल्यावर रुग्णाला जांभया किंवा ढेकर यायला लागतात. त्यामुळे छातीच्या भागात जमलेला अतिरिक्त वायू बाहेर पडून आराम मिळतो.) 2. छातीत दुखणे, घाम आणि थकवा दूर होतो. हृदयाचे अनियमित ठोके नियमित होतात. 3. रक्ताभिसरणातील अडथळे दूर होतात. 4. पित्तामुळे होणारी जळजळ शांत होते. मलावरोधावर उपयुक्त मुद्रा. 5. दाताच्या दुखण्यावर उपयुक्त आहे. 6. पचन संस्थेच्या विविध इंद्रियांची कार्यक्षमता वाढवते.

शून्य मुद्रा

कृती – अंगठ्याच्या तळाशी मध्यमेचे टोक टेकवावे आणि मध्यमेवर अंगठा हलकेच टेकवावा. या मुद्रेमुळे शरीरातील अतिरिक्त आकाशतत्त्वाचा नाश होतो. लाभ : 1. कानातून आवाज येणे, कान दुखणे, बहिरेपणा बरा होतो. 2. झोप न येण्यावर उपयुक्त. 3. जन्मापासून असलेला मुकेपणा बरा होतो. 4. डोके, छाती, पोट यातील बधिरपणा दूर होतो. 5. शून्य मुद्रा केल्याने भोवळ थांबते.
06 शून्य मुद्रा gif
15 शून्य वायू मुद्रा gif

शून्य वायू मुद्रा

कृती – तर्जनी आणि मध्यमा दोन्हीची टोके अंगठ्याच्या तळाशी टेकवावीत आणि अंगठा हलकेच दोन्ही बोटांवर टेकवावा. शून्य मुद्रा आणि वायू मुद्रा यांच्या मिलाफाने शून्य वायू मुद्रा होते. शून्य मुद्रेमुळे अतिरिक्त आकाशतत्त्व आणि वायूतत्त्वाचे प्रमाण घटते. लाभ : 1. निद्रानाश बरा होता. मनाची ताकद वाढते. 2. सांध्यातील करकर आवाज, सांधेदुखी बरी होते. 3. पार्किन्सन्स, तोल जोण, गिडिनेस, व्हर्टिगो, अनियमित आणि वेदनादायक मासिक पाळी यांसारख्या विकारांवर मात करण्यासाठी ही मुद्रा उपयुक्त ठरते. 4. कर्कश आवाज, तोतरेपणा जातो. 5. तीव्र डोकेदुखी, कानदुखी, दातदुखी, घसादुखी, टाचदुखी या सर्व दुखण्यांसाठी शून्य वायू मुद्रा करून त्यानंतर प्राण मुद्रा केल्यास लाभदायी ठरते.

सूर्य मुद्रा (लठ्ठपणा घालवणारी मुद्रा)

सूर्य मुद्रा सूर्याप्रमाणे आपल्या शरीरात उष्णता निर्माण करते. या मुद्रेमुळे आपल्या शरीरातील पृथ्वीतत्त्व घटते आणि अग्नीतत्त्व वाढते. यामुळे शरीरातील चयापचय क्रिया उत्तेजित होते. कृती – अनामिकेचे टोक अंगठ्याच्या तळाला टेकवा आणि अंगठा अनामिकेवर हलकेच टेकवावा. सूर्य मुद्रेमुळे शरीरात वाढलेले अनावश्यक पृथ्वीतत्त्व कमी होते, अग्रतत्त्व वाढते. अग्नीतत्त्व हे दृष्टीशीही संबंधित आहे. (अशक्त व्यक्तींनी ही मुद्रा करू नये.) लाभ : 1. अनावश्यक थंडी वाजणे किंवा कुडकुडणे थांबते आणि शरीराचे तापमान संतुलित राहते. 2. चयापचय क्रिया सुधारल्यामुळे वजनवाढीला आळा बसतो. 3. भूक न लागणे, अपचन आणि मलावरोध यासारखे त्रास बरे होतात. 4. खोकला, नाक चोंदणे, फुप्फुसांमध्ये पाणी किंवा संसर्ग, दमा यासारखे थंडीमुळे होणारे विकार दूर होतात. 5. रक्तातील कोलेस्ट्रॉल पातळी घटवण्यास मदत होते. 6. डोळ्यांची ताकद वाढून दृष्टीत सुधार होतो. मोतीबिंदू विकारात उपयुक्त मुद्रा.
07 सूर्य मुद्रा gif
08 जलोदरनाशक मुद्रा gif

रुक्ष मुद्रा (जलोदरनाशक मुद्रा)

कनिष्ठिका जलतत्त्वाचे प्रतिनिधित्व करते. पोटातील अतिरिक्त जलतत्वाचे नियंत्रण जलोदरनाशक मुद्रा करते. कृती – अंगठ्याच्या तळाशी करंगळीचे टोक ठेवावे आणि अंगठा करंगळीवर हलकेच टेकवावा. शरीरातील अतिरिक्त जलतत्त्वाचा नाश या मुद्रेमुळे होतो. लाभ : 1. लिव्हर सिद्हॉसिसला मराठीमध्ये 'जलोदर' म्हटले जाते. या आजारात लिव्हरचे कार्य व्यवस्थित होत नसल्यामुळे चयापचय क्रिया मंदावते. पोटात अती प्रमाणात पाणी साठते. या आजाराला बरे करणारी मुद्रा म्हणून जलोदरनाशक मुद्रा म्हणून संबोधिली जाते. 2. शरीराच्या कोणत्याही भागात आलेली सूज बरी होते. हत्तीरोग बरा होतो. 3. डोळ्यातून तसेच नाकातून पाणी वाहणे, जुलाब होणे, लघवीला वारंवार होणे इ. नियंत्रित होते. 4. संसर्गामुळे फुप्फुसांमध्ये पाणी होणे, सांध्यांमध्ये पाणी होणे बरे होते. 5. मासिक पाळीच्या वेळी होणारा अतिरिक्त रक्तस्त्राव आटोक्यात येतो.

लिंग मुद्रा

ही मुद्रा अग्नीतत्त्वाला प्रभावित करून शरीराचे तापमान वाढविण्याचे काम करते. जर व्यक्ती पित्ताप्रकोप, ताप, पोटातील अल्सर यांनी ग्रस्त असेल तर ही मुद्रा करू नये. कृती – दोन्ही हातांची बोटे एकमेकांमध्ये अडकवावित आणि एक अंगठा (डावा किंवा उजवा) ताठ उभा ठेवावा. ही मुद्रा शरीरातील अग्नी प्रज्वलित करते. 43 विरामय weriness Center (लिंग मुद्रेमुळे शरीरातील तापमान वाढते. त्यामुळे ही मुद्रा 15 मि. पेक्षा जास्त वेळ करू नये. आजार बरा झाल्यावर या मुद्रेचा सराव थांबवावा.) लाभ : 1. हायपो थर्मिया, हवेने होणारी सर्दी आणि कुडकुडणे लिंग मुद्रा ताबडतोब नियंत्रित करते. 2. ओला खोकला, सर्दी, कफ, नाक चोंदणे यांसारखे अतिरिक्त स्राव पाझरल्यामुळे निर्माण झालेले आजार बरे होतात. 3. दमा, अस्थमा, कफाने छाती भरणे, क्षयरोग, फुफ्फुसांमध्ये पाणी साचणे यांसारखे आजार बरे होतात. फुफ्फुसे कार्यक्षम होतात. 4. वातानुकूलित खोलीत येणारा अस्वस्थपणा, अति थंडी वाजणे, कापरे भरणे, जड होणे बरे होते. 5. शरीरात उष्णता निर्माण होऊन रोगनिवारण होते. 6. अनावश्यक चरबी कमी होते. 7. कफ प्रवृत्तीच्या मंडळींनी ही मुद्रा साधारणपणे थंडीच्या दिवसात करावी. सर्दी झाली असता सकाळ-संध्याकाळ पंधरा मिनिटे करावी. 8. नाभी केंद्र हलल्यास अपचनाचे, जुलाबाचे त्रास उद्भवतात. या मुद्रेने नाभीकेंद्र जाग्यावर येते.
16 लिंग मुद्रा gif
17 शंख मुद्रा gif

शंख मुद्रा

कृती – डाव्या हाताच्या अंगठ्याभोवती उजव्या हाताची चारही बोटे गुंडाळावीत. त्यावर डाव्या हाताची चार बोटे सरळ ताठ ठेवावीत. उजव्या हाताच्या अंगठ्याचे वरचे पेर, डाव्या हाताच्या तर्जनीवर टेकवावे. या मुद्रेचा आकार शंखासारखा दिसतो म्हणून या मुद्रेला शंख मुद्रा म्हणतात. लाभ : 1. या मुद्रेमुळे आद । सुधारतो. ज्यांना सतत बोलावे लागते अशांसाठी उपयुक्त. 2. अन्नपचन व्यवस्थित होते. 3. बद्धकोष्ठतेचा त्रास बरा होतो. शौचास सुलभ होते. 4. थायरॉईड ग्रंथींचे कार्य सुधारते.

सहज शंख मुद्रा

कृती – दोन्ही हात जोडून बोटे एकमेकात गुंतवा आणि हाताचे तळवे एकमेकांवर दाबावेत. दोन्ही अंगठे एकमेकांशी समांतर ठेवावेत. अंगठ्यांनी तर्जनीवर दाब द्यावा. ही आहे सहज शंख मुद्रा. ही मुद्रा करताना वज्रासनात बसावे. योगिक शरीरशास्त्रानुसार शरीरातील दहा मुख्य नाड्या प्रभावित होतात. या मुद्रेमुळे शरीर बलशाली बनते. दहा मुख्य म्हणजे सुषुम्ना, इडा, पिंगला, गांधारी, हस्तिजिव्हा, पूषा, यशस्विनी, आलंबुसा, कुहू आणि शंखिनी. लाभ : 1. पाठीचा कणा ताठ होऊन त्यात लवचिकता येते. स्लिपडीस्कसारख्या त्रासांमध्ये प्रभावी. 2. प्रजनन संस्थेशी संबंधित विकार नष्ट होतात. 3. उतारवयात अंग बाहेर येणे, लघवी किंवा शौचावर नियंत्रण नसणे अशा तक्रारी बळावतात, त्यासाठी उपयोगी मुद्रा. यामुळे गुदाचे स्नायू बळकट होतात. 4. जीभ जड असणे, बोलताना अडखळणे, पहिला शब्द बाहेर न पडणे अशा तक्रारी दूर होतात.
18 सहज शंख मुद्रा gif
19 मेरुदंड मुद्रा gif

मेरुदंड मुद्रा

मेरुदंड म्हणजे पाठीचा कणा. ही मुद्रा केली असता पाठीत या मुद्रेत दोनही हातांनी जाणवणारा ताण नष्ट होतो. वेगवेगळ्या पद्धतीने या मुद्रा केल्या जातात. कृती – उजवा हात – अंगठा, मध्यमा आणि कनिष्ठिका या तीनही बोटांची टोके एकमेकांना जोडावीत. तर्जनी आणि अनामिका ही बोटे सरळ ठेवावीत. डावा हात – तर्जनीच्या नखावर अंगठ्याचा मधला जोड बिंदू ठेवावा. इथे लक्षात घ्यावे की अंगठ्याचे टोक नाही. अवकाश आणि जलतत्त्वाची योग्य संतुलन साधले जाते. त्यामुळे पाठीच्या कण्यातील मणके वायूतत्त्वाच्या मदतीने लवचीकरीत्या हलू शकतात. मुद्रा करताना जेव्हा तर्जनीचे टोक अंगठ्याच्या जोड बिंदूवर ठेवले जाते तेव्हा वायूतत्त्वाची पातळी योग्य प्रमाणात कमी केली जाते. लाभ : 1.साफसफाई, बागकाम, वजन उचलणे तसेच संगणकावर खूप वेळ काम केल्याने पाठीवर ताण येतो. मेरुदंड मुद्रेमुळे पाठीवरील ताण दूर होऊन वेदनामुक्ती होते. 2.मणक्यात गॅप, गादी सरकणे (स्लिपडीस्क), नस दाबली जाणे (सायटिका) इ. मुळे पाठ, कंबरेत वेदना होतात. सातत्याने मेरुदंड मुद्रा करीत राहिल्यास दुखण्यातून मुक्ती मिळते. दररोज 30 मिनिटे मेरुदंड मुद्रा आणि त्यानंतर 10 मिनिटे प्राण मुद्रा करावी.

ध्यान मुद्रा

कृती – ध्यान मुद्रा करायला पद्मासन, सुखासन किंवा सिद्धासनासारखी ध्यानाची आसने योग्य आहेत. ह्यापैकी एका आसनात बसून हातावर हात ठेवावा. दोन्ही हातांचे तळवे वरच्या दिशेला असावेत. जेव्हा आपण डावा तळवा ठेवतो त्याला भैरवी मुद्रा म्हणतात आणि जेव्हा डाव्या तळव्यावर उजवा तळवा ठेवतो त्याला भैरव मुद्रा म्हणतात. हाताच्या तळव्यावर हृदयाशी संबंधित नाडी दाबबिंदू आहेत आणि हाताच्या मागच्या भागात पाठीच्या कण्याशी संबंधित नाडी दाबबिंदू आहेत. त्यामुळे मुद्रा करताना आपण जेव्हा हाताचे तळवे एकावर एक ठेवतो तेव्हा हृदय, फुफ्फुसे, पॅनक्रियाज आणि मूत्रपिंडाशी संबंधित नाडी दाब बिंदू उद्दीपित होतात आणि दुसर्या हातावरील पाठीच्या कण्याशी संबंधित नाडी दाबबिंदू उद्दीपित होतात. लाभ : 1. व्यक्तीच्या आध्यात्मिक प्रगतीसाठी ध्यान मुद्रा मदत करते आणि ध्यान साधनेमुळे व्यक्तीला शुद्ध विचारांचा आणि मनःशांतीचा लाभ होतो. 2. स्नायू मजबूत करते आणि रक्ताभिसरण नियमित होते. 3. रक्तदाब आणि हृदयविकारापासून मुक्त होण्यास मदत होते. 4. चिंता, भ्रामकपणा, वाईट स्वप्ने, स्मृती गमावणे, चिडचिडेपणा आणि मानसिक उदासीनता जाते. 5. आनंददायक शांती आणि आत्मविश्वासाची स्थिती गाठण्यास मदत होते.
20 ध्यान मुद्रा gif
Where there are problems, There are solutions too ! Where there is fear,
There is Courage too!

Niraamay for a healthy and happy life!