योगशास्त्राचे महत्त्व

प्राचीन शास्त्रांपैकी योगशास्त्र हे एक विवेकपूर्ण शास्त्र आहे. ज्यामुळे अशांत मन शांत होऊ शकते. शारीरिक व मानसिक ऊर्जेचा उत्तम उपयोग करून शरीरात व मनात लवचिकता आणता येते. संपूर्ण व्यक्तित्व विकास हेच योगशास्त्राचे मुख्य लक्ष्य आहे.

‘युज’ या संस्कृत शब्दापासून ‘योग’ हा शब्द तयार झाला आहे. युज म्हणजे एकत्र करणे किंवा एकत्र आणणे. योगशास्त्रामध्ये शारीरिक आणि मानसिक ऊर्जा योग्य स्तरावर आणण्याचे अनेक विधी आहेत. योगामुळे शारीरिक व मानसिक उत्कर्ष साधता येतो. ही एक मनोदैहिक चिकित्सापद्धती आहे.

यम, नियम, आसन, प्राणायाम हे यातील प्रथम चरण असून हे बाह्यांगासाठी म्हणजेच शारीरिक स्वास्थ्यासाठी आहेत, तर द्वितीय चरण प्रत्याहार, धारणा, ध्यान व समाधी हे अंतरंगासाठी म्हणजे मनःस्वास्थ्यासाठी आहेत.

शारीरिक स्वास्थ्यासाठी आसन, मुद्रा व प्राणायाम याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जातो.

आसनामुळे शरीरातील विविध स्नायू सशक्त बनतात. प्राणायामामुळे शरीर शुद्ध व स्वस्थ राहण्यास मदत होते. माणसाच्या मनोभावनात्मक अस्तित्वावर नियंत्रण ठेवून ते उत्तमरीत्या कार्यरत राहते. मुद्रांमुळे ग्रंथी व अंतरंग यांना पुनर्जीवित करता येते. ब्रह्मांडीय ऊर्जा किंवा चैतन्यशक्ती ही शरीरास चेतना प्रदान करते. दीर्घ श्‍वसनामुळे ही चेतना सर्व शरीरभर योग्य रीत्या पसरविण्यास मदत होते. आपण श्‍वास घेतो तेव्हा आपण ऑक्सिजन घेतो व उच्छ्वासावाटे कार्बनडायऑक्साईड सोडतो. यातील ऑक्सीकरणाच्या क्रियेमुळे शरीर शुद्ध, हलके व सक्रिय बनते. दीर्घ श्‍वसनामुळे या ऑक्सीकरणात वाढ होते.

ध्यान केल्याने इच्छाशक्ती विकसीत होऊन मनातील चुकीचे विचार, भीती यांपासून आपण मुक्त राहू शकतो. तसेच मानसिक ऊर्जेचे सबलीकरणही करू शकतो. यामुळे शरीरातील स्पंदने लयबद्ध होतात अन् शरीर व मन शांत होण्यास मदत होते.